Η ελληνική γλώσσα, η αρχαία σκέψη και η χαμένη κουλτούρα του πειράματος

 

Οι Έλληνες είμαστε δικαιολογημένα υπερήφανοι για τη γλώσσα μας. Δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο επικοινωνίας. Είναι η γλώσσα μέσα στην οποία διαμορφώθηκαν έννοιες που άλλαξαν την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού: η δημοκρατία, η φιλοσοφία, η λογική, η επιστήμη, το θέατρο. Ένα μεγάλο μέρος της διεθνούς επιστημονικής ορολογίας εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να βασίζεται στην ελληνική γλώσσα.

Ίσως, όμως, κάπου στην ιστορική μας διαδρομή, παρερμηνεύσαμε την ίδια μας την κληρονομιά. Δώσαμε τεράστια σημασία στη διατήρηση της γλώσσας, αλλά πολύ μικρότερη στον τρόπο σκέψης που γέννησε αυτή τη γλώσσα.

Για δεκαετίες, η ελληνική εκπαίδευση αντιμετώπισε τη γλώσσα ως θεμέλιο της εθνικής μας ταυτότητας. Αυτό ήταν απολύτως κατανοητό, ιδιαίτερα μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Όμως, παράλληλα, η έμφαση μετατοπίστηκε σταδιακά στη διδασκαλία του λόγου, της ερμηνείας και της θεωρίας. Η κουλτούρα της απόδειξης, της μέτρησης και, κυρίως, της επαλήθευσης μέσω του πειράματος δεν καλλιεργήθηκε ποτέ με την ίδια ένταση.

Και εδώ βρίσκεται μια μεγάλη αντίφαση.

Φυσικά, η αρχαία Ελλάδα δεν ήταν ένας αλάνθαστος παράδεισος ορθολογισμού· η καθημερινή κοινωνία της είχε δεισιδαιμονίες, δογματισμούς και πολιτικούς φανατισμούς. Όμως, για τα δεδομένα της εποχής, υπήρξε ένας φωτεινός φάρος που διατύπωσε μια εντελώς διαφορετική εκδοχή για τη ζωή και τη φύση. Ο Θαλής αναζητούσε φυσικές εξηγήσεις αντί για μύθους. Ο Πυθαγόρας αναζητούσε μαθηματικές σχέσεις πίσω από τα φαινόμενα. Ο Αριστοτέλης θεμελίωσε τη λογική ως μέθοδο ελέγχου. Η μεγαλύτερη παρακαταθήκη τους δεν ήταν απλώς η δύναμη του λόγου, αλλά η υποχρέωση ο λόγος να λογοδοτεί στην πραγματικότητα.

Η νεότερη Ελλάδα, όμως, εγκλωβίστηκε σε έναν ιδεαλισμό. Καλλιεργήσαμε ανθρώπους που μπορούν να επιχειρηματολογούν, να αναλύουν και να διατυπώνουν θεωρίες, αλλά πολύ λιγότερο ανθρώπους που απαιτούν μετρήσεις, πειράματα και συνεχή έλεγχο των ιδεών στην πράξη. Ακόμη και οι θετικές επιστήμες στα σχολεία μας μολύνθηκαν από αυτόν τον ιδεαλισμό: τα μαθηματικά και η φυσική διδάσκονται συχνά ως αφηρημένες, στεγνές ασκήσεις στον πίνακα. Οι μαθητές μαθαίνουν να παπαγαλίζουν τύπους, αλλά σπάνια καλούνται να «λερώσουν τα χέρια τους», να μετρήσουν, να αποτύχουν σε ένα πείραμα και να αναζητήσουν την αιτία.

Αυτή η εγχώρια ανισορροπία καθρεφτίζεται ανάγλυφα και στην παγκόσμια αναγνώρισή μας: Τα δύο μοναδικά βραβεία Νόμπελ που έχει λάβει η νεότερη Ελλάδα ανήκουν στον χώρο της Λογοτεχνίας και της Ποίησης. Είναι ένα βαθύ ιστορικό παράδοξο. Η εξέλιξη της παγκόσμιας επιστήμης βασίστηκε και αναπτύχθηκε καθαρά πάνω στον ορθολογισμό της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Κι όμως, η σύγχρονη Ελλάδα βραβεύεται διεθνώς για τον λυρισμό και τις λέξεις της, παραμένοντας απούσα από τα Νόμπελ των Θετικών Επιστημών.

Αυτή η έλλειψη εμπειρικής κουλτούρας μεταφέρεται αυτούσια στον δημόσιο και πολιτικό μας βίο.

Στον διάλογο κυριαρχούν οι προθέσεις, οι εξαγγελίες και τα ωραία αφηγήματα. Κάθε πλευρά υπόσχεται ανάπτυξη και μεταρρυθμίσεις. Όμως, επειδή μας λείπει το εργαλείο του πειράματος και της μέτρησης, σπάνια επιστρέφουμε με αντικειμενικά δεδομένα για να ελέγξουμε το αποτέλεσμα. Συγκινούμαστε από μια εύστοχη διατύπωση περισσότερο απ' ό,τι από τα γεγονότα. Αντί να αναρωτιόμαστε «τι έδειξε η πράξη;», περιοριζόμαστε στο «τι υποστήριζε η θεωρία;».

Το πραγματικό ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι μια στείρα κόντρα ανάμεσα στον ανθρωπισμό και στις θετικές επιστήμες. Η Ελλάδα χρειάζεται και τα δύο. Χρειαζόμαστε την ελληνική γλώσσα, γιατί χωρίς αυτήν χάνουμε την ιστορική μας συνέχεια. Χρειαζόμαστε όμως εξίσου τον εμπειρισμό –το πείραμα και τη μέτρηση– γιατί χωρίς αυτά χάνουμε την επαφή με την υλική πραγματικότητα.

Η πρόκληση για το εκπαιδευτικό μας σύστημα είναι ριζική: πρέπει να περάσουμε από την αποστήθιση της θεωρίας στην κουλτούρα του εργαστηρίου. Τα σχολεία πρέπει να ανοίξουν τα κλειδωμένα εργαστήρια φυσικής και χημείας, οι μαθητές πρέπει να μάθουν να συλλέγουν δεδομένα, να αναλύουν στατιστικές και να κατανοούν ότι μια ιδέα, όσο όμορφη κι αν ακούγεται, οφείλει να υποτάσσεται στο πείραμα.

Αν καταφέρουμε να ενώσουμε ξανά τον πλούτο της ελληνικής γλώσσας με την πειθαρχία του πειράματος και της πράξης, τότε μόνο θα τιμήσουμε την αληθινή κουλτούρα της απόδειξης. Θα αποκτήσουμε την πνευματική εντιμότητα να αναζητούμε την αλήθεια εκεί που βρίσκεται πραγματικά: στα ίδια τα γεγονότα.