Η Τυχαία Ύπαρξη και η Δημιουργία του Νοήματος

 

Η ζωή και η ανθρώπινη ύπαρξη μπορούν να ιδωθούν ως ένα καθαρά τυχαίο γεγονός. Μέσα στο αχανές και σιωπηλό σύμπαν των δισεκατομμυρίων ετών, η ύλη οργανώθηκε, συνδυάστηκε και κάποια στιγμή απέκτησε ζωή, χωρίς να είναι αναγκαίο να υποθέσουμε κάποιο προϋπάρχον σχέδιο, κάποια κοσμική σκοπιμότητα ή μεταφυσική πρόνοια.

Και σε ένα τυχαίο γεγονός δεν έχει νόημα να αναζητούμε έναν προκαθορισμένο σκοπό ύπαρξης. Δεν υπήρξε πρώτα το «γιατί» και ύστερα η ζωή. Πρώτα υπήρξε η ζωή — και το “γιατί” το δημιουργήσαμε εμείς.

Αυτή η διαπίστωση δεν οδηγεί στην παραίτηση ούτε στον μηδενισμό. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει μια βαθιά πράξη απελευθέρωσης. Εφόσον δεν είμαστε υποταγμένοι σε κάποιο προκαθορισμένο σενάριο, είμαστε ελεύθεροι να γεμίσουμε εμείς οι ίδιοι την ύπαρξή μας με νόημα.

Έχουμε την εξαιρετική τύχη να υπάρχουμε για ένα μόλις «χιλιοστό του δευτερολέπτου» μέσα στον κοσμικό χρόνο. Αυτό το απειροελάχιστο κλάσμα δεν έχουμε κανέναν λόγο να το σπαταλήσουμε περιμένοντας να μας υπαγορεύσουν πώς πρέπει να ζήσουμε ή αναζητώντας έτοιμες απαντήσεις έξω από εμάς.

Το νόημα δεν βρίσκεται κάπου κρυμμένο για να το ανακαλύψουμε σαν θαμμένο θησαυρό.

Το νόημα δημιουργείται.

Δημιουργείται μέσα από την αγάπη για τη ζωή, την άσκηση της νόησης, τη σχέση με τους άλλους ανθρώπους και τη συγκρότηση του δικού μας ανθρώπινου μικρόκοσμου.

Αυτή η στάση ζωής, συγγενής σε πολλά σημεία με την αρχαιοελληνική και ιδιαίτερα την επικούρεια σκέψη, μπορεί να στηριχθεί σε τρεις βασικούς άξονες.

1. Η Υγεία και η Άσκηση του Μυαλού

Το μυαλό είναι ίσως το σημαντικότερο εξελικτικό πλεονέκτημα του ανθρώπου. Η υγεία του δεν είναι απλώς η απουσία ασθένειας, αλλά μια κατάσταση διαύγειας, περιέργειας και ενεργού σκέψης που κατακτάται μέσα από τη συνεχή άσκησή του.

Η επιστήμη, η γνώση, η αμφιβολία, η επίλυση προβλημάτων, ακόμη και μια δύσκολη άσκηση που μας υποχρεώνει να σκεφτούμε, μπορούν να λειτουργούν ως ένα συναρπαστικό παιχνίδι του νου. Και αυτό το παιχνίδι γεννά μια ιδιαίτερη ικανοποίηση: τη χαρά ότι καταλαβαίνουμε λίγο περισσότερο τον κόσμο στον οποίο για τόσο λίγο χρόνο βρεθήκαμε.

Απέναντι στις «έτοιμες λύσεις» και στις εξ αποκαλύψεως αλήθειες που κλείνουν τα ερωτήματα πριν καν τεθούν, υπάρχει η διαρκής αναζήτηση.

Το μυαλό μένει ζωντανό όσο εξακολουθεί να ρωτά:

Γιατί; Πώς; Τι υπάρχει παραπέρα;

Η ερώτηση δεν είναι αδυναμία. Είναι ίσως το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της ανθρώπινης ελευθερίας.

2. Ο Σύγχρονος Κήπος: Οικογένεια, Φιλία και Εργασία

Ο επικούρειος Κήπος δεν ήταν ένας τόπος απομόνωσης και αδράνειας. Ήταν μια κοινότητα ανθρώπων που ζούσαν, συνομιλούσαν, εργάζονταν, γελούσαν, μοιράζονταν και στήριζαν ο ένας τον άλλον.

Ο δικός μας σύγχρονος Κήπος μπορεί να είναι ο μικρόκοσμος που δημιουργούμε γύρω μας.

Η οικογένεια, οι φίλοι, οι άνθρωποι που αγαπάμε και μας αγαπούν αποτελούν τον πυρήνα του. Η ανάγκη να αγαπάμε και να αγαπιόμαστε δεν αποτελεί αδυναμία. Είναι μία από τις βαθύτερες ανθρώπινες ανάγκες και μία από τις μεγαλύτερες πηγές γαλήνης και χαράς.

Μέσα σε αυτόν τον κύκλο ο ανταγωνισμός χάνει το νόημά του.

Το να μπορείς να χαίρεσαι πραγματικά με τη χαρά του άλλου είναι δύναμη. Η ζήλια, αντίθετα, δηλητηριάζει πρώτα εκείνον που τη νιώθει.

Στον ίδιο Κήπο ανήκει και η εργασία.

Ο μόχθος δεν είναι απλώς ένα αναγκαίο κακό. Μπορεί να λειτουργεί ως άγκυρα στην πραγματικότητα. Μας κρατά ενεργούς, μας προσγειώνει, μας αναγκάζει να δημιουργούμε και αποτελεί την έμπρακτη συνεισφορά μας ώστε ο κοινός μας χώρος να παραμένει όρθιος.

Η αδράνεια αφήνει συχνά χώρο στους φόβους. Η δημιουργική δραστηριότητα, αντίθετα, δίνει δομή στον χρόνο και παρουσία στη ζωή.

Όσο πιο ανοιχτούς, ειλικρινείς και ουσιαστικούς καταφέρνουμε να κάνουμε αυτούς τους δεσμούς, τόσο μεγαλύτερη ασφάλεια και χαρά μπορούμε να αντλήσουμε από την ύπαρξή μας.

3. Η Συμφιλίωση με τη Θνητότητα

Ο Επίκουρος το διατύπωσε με έναν τρόπο σχεδόν αφοπλιστικό: όσο υπάρχουμε εμείς, ο θάνατος δεν είναι παρών· και όταν έρθει ο θάνατος, δεν υπάρχουμε πλέον εμείς.

Για τον ίδιο μας τον εαυτό, λοιπόν, ο θάνατος δεν είναι κάτι που θα βιώσουμε.

Αυτό που πραγματικά φοβόμαστε είναι η απώλεια των ανθρώπων που αποτελούν τον Κήπο μας. Εκεί βρίσκεται ο πραγματικός πόνος: όταν χάνεται ένας άνθρωπος, χάνεται μαζί του ένα μέρος του μικρόκοσμου που είχαμε οικοδομήσει.

Όμως ακριβώς αυτή η θνητότητα είναι που δίνει στις στιγμές την ανυπολόγιστη αξία τους.

Αν όλα ήταν αιώνια, τίποτα δεν θα ήταν επείγον. Τίποτα δεν θα ήταν μοναδικό.

Το γεγονός ότι μια στιγμή δεν θα επαναληφθεί είναι αυτό που την κάνει πολύτιμη.

Γι’ αυτό το νόημα βρίσκεται στο «εδώ» και στο «τώρα»: στη συζήτηση, στη φιλία, στην αγάπη, στην εργασία, στη γνώση, στη δημιουργία, στο γέλιο, ακόμη και στη δυσκολία που ξεπεράσαμε μαζί.

Το «Γιατί» Είναι Δικό Μας

Το νόημα της ζωής δεν χρειάζεται να βρίσκεται σε μεταφυσικές υποσχέσεις ούτε σε εντολές που έρχονται από κάπου έξω από τον άνθρωπο.

Μπορεί να βρίσκεται στην ίδια την απόφαση να αγαπήσουμε αυτή την απίθανη και τυχαία ύπαρξη, να κρατήσουμε το μυαλό μας ζωντανό και να καλλιεργήσουμε όσο καλύτερα μπορούμε τον δικό μας Κήπο.

Η ζωή δεν χρειάζεται να μας έχει δοθεί για κάποιον σκοπό ώστε να αποκτήσει αξία.

Το γεγονός ότι υπάρχουμε είναι αρκετό.

Για ένα ελάχιστο διάστημα η ύλη απέκτησε την ικανότητα να βλέπει, να αισθάνεται, να σκέφτεται και —το πιο παράξενο απ’ όλα— να αναρωτιέται για την ίδια της την ύπαρξη.

Αυτό είμαστε εμείς.

Ένα απειροελάχιστο επεισόδιο του σύμπαντος που απέκτησε συνείδηση και ρώτησε:

«Γιατί;»

Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγάλη ανατροπή.

Το «γιατί» δεν υπήρχε πριν από εμάς, περιμένοντας κάπου να το ανακαλύψουμε.

Το “γιατί” γεννήθηκε μαζί μας.

Αυτό είναι που μας κάνει να ξεχωρίζουμε ως είδος. Η δυνατότητα να παίρνουμε ένα γεγονός χωρίς προκαθορισμένο σκοπό και να του δίνουμε εμείς σκοπό, αξία, χαρά, αγάπη και δημιουργία.

Όταν ενοχοποιούμε το «γιατί», όταν θεωρούμε επικίνδυνη την ερώτηση και αναζητούμε τις απαντήσεις αποκλειστικά σε έτοιμες μεταφυσικές βεβαιότητες, δεν χάνουμε μόνο την ελευθερία της σκέψης.

Κινδυνεύουμε να χάσουμε και το ίδιο το νόημα που ψάχνουμε.

Γιατί το νόημα της ζωής ίσως να μην είναι τίποτε περισσότερο —και τίποτε λιγότερο— από αυτό:

Για ένα απειροελάχιστο δευτερόλεπτο το σύμπαν μάς έφερε στην κατάσταση της ζωής.

Το δευτερόλεπτο αυτό είναι δικό μας.

Να το καταλάβουμε.
Να το αγαπήσουμε.
Να το μοιραστούμε.
Να το δημιουργήσουμε.
Να το χαρούμε.

Και, κυρίως, να μη σταματήσουμε ποτέ να ρωτάμε «γιατί;»

 

Μήπως η απάντηση στο «γιατί υπάρχει ζωή» κρύβεται στην εντροπία;

 

Γιατί εμφανίστηκε η ζωή στη Γη; Και, ίσως ακόμη πιο παράξενο, γιατί συνεχίζει να υπάρχει;

 Η συνηθισμένη απάντηση είναι ότι κάποτε, πριν από δισεκατομμύρια χρόνια, δημιουργήθηκαν οι κατάλληλες χημικές συνθήκες, εμφανίστηκαν μόρια ικανά να αυτοαντιγράφονται και από εκεί ξεκίνησε η εξέλιξη. Αυτό όμως απαντά περισσότερο στο πώς παρά στο γιατί.

 Ίσως υπάρχει ένας άλλος τρόπος να δούμε το ερώτημα. Και αυτός περνά από έναν από τους θεμελιωδέστερους νόμους της φύσης: τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής.

Η ζωή μοιάζει να κάνει το αντίθετο από την εντροπία

Ο δεύτερος νόμος μάς λέει, σε πολύ απλοποιημένη μορφή, ότι σε ένα κλειστό σύστημα η εντροπία (η αταξία) τείνει να αυξάνεται. Τα πράγματα τείνουν προς την εξίσωση των διαφορών και τη θερμοδυναμική ισορροπία.

 Κι όμως, η ζωή φαίνεται εκ πρώτης όψεως να κάνει ακριβώς το αντίθετο:

• Ένα κύτταρο οργανώνει ύλη.

 

• Ένα δέντρο παίρνει νερό, διοξείδιο του άνθρακα και ανόργανα συστατικά και κατασκευάζει ξύλο, φύλλα, ρίζες, καρπούς — έναν ολόκληρο πολύπλοκο οργανισμό.

 

• Ένα πρόβατο καταναλώνει χορτάρι και νερό, χρησιμοποιεί οξυγόνο και την ενέργεια που έχει προηγουμένως αποθηκεύσει το φυτό από τον Ήλιο και παράγει κάτι ασύγκριτα πιο οργανωμένο: μυϊκό ιστό, οστά, δέρμα, μαλλί, γάλα. Και το καταπληκτικότερο; Παράγει άλλο ένα πρόβατο.

Πώς λοιπόν είναι δυνατόν να συμβαίνει αυτό χωρίς να παραβιάζεται ο δεύτερος νόμος;

Η απάντηση είναι απλή: ο ζωντανός οργανισμός δεν είναι κλειστό σύστημα.

Για να δημιουργήσει αυτή την τοπική τάξη, καταναλώνει ελεύθερη ενέργεια και αποβάλλει θερμότητα και προϊόντα μεταβολισμού στο περιβάλλον. Μέσα στο πρόβατο μπορεί να δημιουργείται περισσότερη οργάνωση, αλλά στο σύστημα πρόβατο + περιβάλλον, η συνολική εντροπία αυξάνεται.

Όπως είχε σημειώσει το 1944 ο φυσικός Erwin Schrödinger στο περίφημο βιβλίο του «Τι είναι η ζωή;», οι ζωντανοί οργανισμοί καταφέρνουν να διατηρούν την εσωτερική τους δομή τρεφόμενοι, ουσιαστικά, με «αρνητική εντροπία» — εισάγουν τάξη από το περιβάλλον τους και επιστρέφουν σε αυτό θερμότητα και αταξία.

Ο μύλος γυρίζει επειδή υπάρχει διαφορά

Υπάρχει μια παλιά, σχεδόν αυτονόητη σοφία: το νερό πρέπει να πέφτει από ψηλά στα χαμηλά για να γυρίζει ο μύλος. Αν το νερό βρίσκεται παντού στο ίδιο ύψος, ο μύλος δεν γυρίζει.

Και αυτό, χωρίς να το λέμε με αυστηρούς επιστημονικούς όρους, είναι η ουσία της ελεύθερης ενέργειας. Δεν αρκεί να υπάρχει ενέργεια· πρέπει να υπάρχει διαφορά:

• Διαφορά θερμοκρασίας. 

• Διαφορά πίεσης.

• Διαφορά ηλεκτρικού ή χημικού δυναμικού. 

Όπου υπάρχει τέτοια διαφορά, μπορεί να παραχθεί έργο. Όταν η διαφορά εξαφανιστεί και όλα φτάσουν σε ισορροπία, ο «μύλος» σταματά.

Η ζωή είναι κατά κάποιον τρόπο ένας απίστευτα περίπλοκος μύλος. Ένα ζωντανό κύτταρο είναι γεμάτο μικροσκοπικές ενεργειακές διαφορές τις οποίες χρησιμοποιεί συνεχώς για να συντηρείται, να κινείται, να κατασκευάζει μόρια και να αναπαράγεται. Και όταν αυτές οι δυνατότητες παραγωγής έργου χαθούν οριστικά, έχουμε αυτό που ονομάζουμε θάνατο.

Από πού έρχεται όλη αυτή η ενέργεια;

Για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής στη Γη, η απάντηση είναι μία: ο Ήλιος.

Ο Ήλιος στέλνει συνεχώς στη Γη ενέργεια. Τα φυτά δεσμεύουν ένα μέρος της μέσω της φωτοσύνθεσης, το χορτάρι τρώγεται από το πρόβατο, το πρόβατο από κάποιο άλλο ζώο, και τα υπολείμματα αποσυντίθενται από μικροοργανισμούς.

Μπορούμε να δούμε μια αλυσίδα:

Ήλιος → φυτό → χορτάρι → πρόβατο → μεταβολισμός → κίνηση → γάλα → αναπαραγωγή → αποσύνθεση → θερμότητα.

Η ζωή δεν σταματά τη ροή της ενέργειας. Την κάνει απίστευτα πιο περίπλοκη.

Οι αρχαίοι και ο Ήλιος

Ίσως γι' αυτό έχει ενδιαφέρον ότι τόσοι αρχαίοι πολιτισμοί έδωσαν στον Ήλιο θεϊκή υπόσταση. Έβλεπαν κάτι απολύτως πραγματικό: Ήλιος → ζέστη → εποχές → βλάστηση → τροφή → ζωή. Χωρίς να γνωρίζουν τη φυσική εξήγηση, είχαν αντιληφθεί ότι αν ο Ήλιος εξαφανιζόταν, η ζωή τους θα τελείωνε.

Όχι όμως μόνο ο Ήλιος

Υπάρχει και μια ενδιαφέρουσα εξαίρεση: στα μεγάλα βάθη των ωκεανών υπάρχουν οικοσυστήματα γύρω από υδροθερμικές πηγές που δεν στηρίζονται στο ηλιακό φως. Εκεί η ζωή αξιοποιεί χημικές και γεωθερμικές ενεργειακές διαφορές από το εσωτερικό της Γης.

Αυτό μας οδηγεί σε μια ακόμη γενικότερη διατύπωση:

Η ζωή δεν χρειάζεται υποχρεωτικά τον Ήλιο. Χρειάζεται ενεργειακές ανισορροπίες. Χρειάζεται κάπου να υπάρχει «νερό ψηλά» και κάπου «νερό χαμηλά».

Δύο πλανήτες: Μια σκέψη για τη θερμοδυναμική

Ας φανταστούμε δύο ίδιους πλανήτες που δέχονται την ίδια ηλιακή ενέργεια. Ο ένας είναι τελείως νεκρός και ο δεύτερος γεμάτος ζωή.

• Στον νεκρό πλανήτη: Ήλιος → θέρμανση → άνεμοι → εξάτμιση → θερμότητα → ακτινοβολία στο Διάστημα. 

• Στον ζωντανό πλανήτη: Η ίδια αρχική ενέργεια περνά από εκατομμύρια ενδιάμεσες διεργασίες (φυτά, ζώα, βακτήρια, τροφικές αλυσίδες, κύκλους του άνθρακα). 

Στο τέλος, και στους δύο πλανήτες η ενέργεια υποβαθμίζεται. Όμως ο ζωντανός πλανήτης έχει δημιουργήσει ένα τεράστιο δίκτυο μηχανισμών που εκμεταλλεύονται τις ενεργειακές διαφορές.

Η μεγάλη υπόθεση: Μήπως η ζωή είναι ο απόλυτος «επιταχυντής» της εντροπίας;

Εδώ γεννιέται η πραγματικά ενδιαφέρουσα υπόθεση.

Μήπως η ζωή δεν είναι ένα παράδοξο που αντιστέκεται στον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής, αλλά ακριβώς το αντίθετο; Μήπως είναι μία από τις πιο εξελιγμένες μορφές με τις οποίες η ύλη αξιοποιεί τις διαθέσιμες ενεργειακές ανισορροπίες και, τελικά, συμβάλλει στην ταχύτερη αύξηση της συνολικής εντροπίας;

Αυτή η ιδέα βρίσκει ισχυρά ερείσματα στη σύγχρονη Φυσική:

1. Διασιπαστικές Δομές (Ilya Prigogine) (dissipative structures): Ο νομπελίστας φυσικοχημικός Ilya Prigogine έδειξε ότι συστήματα που βρίσκονται μακριά από τη θερμοδυναμική ισορροπία μπορούν αυθόρμητα να οργανωθούν σε περίπλοκες δομές (τις ονόμασε διασιπαστικές δομές), προκειμένου να καταναλώνουν και να διασκορπίζουν την ενέργεια πολύ πιο αποτελεσματικά. 

2. Διασκορπιστικά Επαγόμενη Αυτοοργάνωση (Jeremy England): Πιο πρόσφατα, ο φυσικός του MIT Jeremy England διατύπωσε τη θεωρία ότι όταν η ύλη εκτίθεται σε μια συνεχή πηγή ελεύθερης ενέργειας, τείνει αναπόφευκτα να αναδιοργανώνεται σε σχήματα που απορροφούν και διασκορπίζουν αυτή την ενέργεια όλο και πιο αποτελεσματικά. Υπό αυτή την έννοια, η δημιουργία δομών που μοιάζουν με τη «ζωή» δεν είναι ένα σπάνιο ατύχημα, αλλά μια φυσική τάξη πραγμάτων. 

Η εξέλιξη μοιάζει έτσι με μια αδιάκοπη εξερεύνηση νέων δρόμων μέσα από τους οποίους μπορεί να χρησιμοποιηθεί η διαθέσιμη ελεύθερη ενέργεια.

Δεν σημαίνει ότι η φύση έχει σκοπό. Ούτε ότι «κάποιος» δημιούργησε τη ζωή για να αυξήσει την εντροπία. Ο μύλος δεν γυρίζει επειδή κάποιος «θέλει» να γυρίσει· γυρίζει επειδή υπάρχει νερό ψηλά και νερό χαμηλά.

Ίσως, λοιπόν, σε κοσμική κλίμακα, η ζωή να είναι κάτι ανάλογο: ένας εξαιρετικά πολύπλοκος μύλος που εμφανίστηκε μέσα στη μεγάλη ροή της ενέργειας του Σύμπαντος.

Και η ερώτηση «γιατί υπάρχει ζωή;» μπορεί κάποτε να πάρει μια απλούστερη απάντηση απ' όσο φανταζόμασταν: Επειδή υπήρχε μια ενεργειακή διαφορά που μπορούσε να αξιοποιηθεί — και η ύλη βρήκε έναν εξαιρετικά περίπλοκο τρόπο να την αξιοποιήσει.

Η ελληνική γλώσσα, η αρχαία σκέψη και η χαμένη κουλτούρα του πειράματος

 

Οι Έλληνες είμαστε δικαιολογημένα υπερήφανοι για τη γλώσσα μας. Δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο επικοινωνίας. Είναι η γλώσσα μέσα στην οποία διαμορφώθηκαν έννοιες που άλλαξαν την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού: η δημοκρατία, η φιλοσοφία, η λογική, η επιστήμη, το θέατρο. Ένα μεγάλο μέρος της διεθνούς επιστημονικής ορολογίας εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να βασίζεται στην ελληνική γλώσσα.

Ίσως, όμως, κάπου στην ιστορική μας διαδρομή, παρερμηνεύσαμε την ίδια μας την κληρονομιά. Δώσαμε τεράστια σημασία στη διατήρηση της γλώσσας, αλλά πολύ μικρότερη στον τρόπο σκέψης που γέννησε αυτή τη γλώσσα.

Για δεκαετίες, η ελληνική εκπαίδευση αντιμετώπισε τη γλώσσα ως θεμέλιο της εθνικής μας ταυτότητας. Αυτό ήταν απολύτως κατανοητό, ιδιαίτερα μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Όμως, παράλληλα, η έμφαση μετατοπίστηκε σταδιακά στη διδασκαλία του λόγου, της ερμηνείας και της θεωρίας. Η κουλτούρα της απόδειξης, της μέτρησης και, κυρίως, της επαλήθευσης μέσω του πειράματος δεν καλλιεργήθηκε ποτέ με την ίδια ένταση.

Και εδώ βρίσκεται μια μεγάλη αντίφαση.

Φυσικά, η αρχαία Ελλάδα δεν ήταν ένας αλάνθαστος παράδεισος ορθολογισμού· η καθημερινή κοινωνία της είχε δεισιδαιμονίες, δογματισμούς και πολιτικούς φανατισμούς. Όμως, για τα δεδομένα της εποχής, υπήρξε ένας φωτεινός φάρος που διατύπωσε μια εντελώς διαφορετική εκδοχή για τη ζωή και τη φύση. Ο Θαλής αναζητούσε φυσικές εξηγήσεις αντί για μύθους. Ο Πυθαγόρας αναζητούσε μαθηματικές σχέσεις πίσω από τα φαινόμενα. Ο Αριστοτέλης θεμελίωσε τη λογική ως μέθοδο ελέγχου. Η μεγαλύτερη παρακαταθήκη τους δεν ήταν απλώς η δύναμη του λόγου, αλλά η υποχρέωση ο λόγος να λογοδοτεί στην πραγματικότητα.

Η νεότερη Ελλάδα, όμως, εγκλωβίστηκε σε έναν ιδεαλισμό. Καλλιεργήσαμε ανθρώπους που μπορούν να επιχειρηματολογούν, να αναλύουν και να διατυπώνουν θεωρίες, αλλά πολύ λιγότερο ανθρώπους που απαιτούν μετρήσεις, πειράματα και συνεχή έλεγχο των ιδεών στην πράξη. Ακόμη και οι θετικές επιστήμες στα σχολεία μας μολύνθηκαν από αυτόν τον ιδεαλισμό: τα μαθηματικά και η φυσική διδάσκονται συχνά ως αφηρημένες, στεγνές ασκήσεις στον πίνακα. Οι μαθητές μαθαίνουν να παπαγαλίζουν τύπους, αλλά σπάνια καλούνται να «λερώσουν τα χέρια τους», να μετρήσουν, να αποτύχουν σε ένα πείραμα και να αναζητήσουν την αιτία.

Αυτή η εγχώρια ανισορροπία καθρεφτίζεται ανάγλυφα και στην παγκόσμια αναγνώρισή μας: Τα δύο μοναδικά βραβεία Νόμπελ που έχει λάβει η νεότερη Ελλάδα ανήκουν στον χώρο της Λογοτεχνίας και της Ποίησης. Είναι ένα βαθύ ιστορικό παράδοξο. Η εξέλιξη της παγκόσμιας επιστήμης βασίστηκε και αναπτύχθηκε καθαρά πάνω στον ορθολογισμό της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Κι όμως, η σύγχρονη Ελλάδα βραβεύεται διεθνώς για τον λυρισμό και τις λέξεις της, παραμένοντας απούσα από τα Νόμπελ των Θετικών Επιστημών.

Αυτή η έλλειψη εμπειρικής κουλτούρας μεταφέρεται αυτούσια στον δημόσιο και πολιτικό μας βίο.

Στον διάλογο κυριαρχούν οι προθέσεις, οι εξαγγελίες και τα ωραία αφηγήματα. Κάθε πλευρά υπόσχεται ανάπτυξη και μεταρρυθμίσεις. Όμως, επειδή μας λείπει το εργαλείο του πειράματος και της μέτρησης, σπάνια επιστρέφουμε με αντικειμενικά δεδομένα για να ελέγξουμε το αποτέλεσμα. Συγκινούμαστε από μια εύστοχη διατύπωση περισσότερο απ' ό,τι από τα γεγονότα. Αντί να αναρωτιόμαστε «τι έδειξε η πράξη;», περιοριζόμαστε στο «τι υποστήριζε η θεωρία;».

Το πραγματικό ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι μια στείρα κόντρα ανάμεσα στον ανθρωπισμό και στις θετικές επιστήμες. Η Ελλάδα χρειάζεται και τα δύο. Χρειαζόμαστε την ελληνική γλώσσα, γιατί χωρίς αυτήν χάνουμε την ιστορική μας συνέχεια. Χρειαζόμαστε όμως εξίσου τον εμπειρισμό –το πείραμα και τη μέτρηση– γιατί χωρίς αυτά χάνουμε την επαφή με την υλική πραγματικότητα.

Η πρόκληση για το εκπαιδευτικό μας σύστημα είναι ριζική: πρέπει να περάσουμε από την αποστήθιση της θεωρίας στην κουλτούρα του εργαστηρίου. Τα σχολεία πρέπει να ανοίξουν τα κλειδωμένα εργαστήρια φυσικής και χημείας, οι μαθητές πρέπει να μάθουν να συλλέγουν δεδομένα, να αναλύουν στατιστικές και να κατανοούν ότι μια ιδέα, όσο όμορφη κι αν ακούγεται, οφείλει να υποτάσσεται στο πείραμα.

Αν καταφέρουμε να ενώσουμε ξανά τον πλούτο της ελληνικής γλώσσας με την πειθαρχία του πειράματος και της πράξης, τότε μόνο θα τιμήσουμε την αληθινή κουλτούρα της απόδειξης. Θα αποκτήσουμε την πνευματική εντιμότητα να αναζητούμε την αλήθεια εκεί που βρίσκεται πραγματικά: στα ίδια τα γεγονότα.

Μήπως το πρόβλημα βρίσκεται στους θεσμούς;

 

Κάθε φορά που πλησιάζουμε σε εκλογές επανέρχεται η ίδια συζήτηση. Δημοσιογράφοι, πολιτικοί αναλυτές και πολιτικοί αντίπαλοι πιέζουν τα κόμματα να απαντήσουν σε ένα ερώτημα:

«Με ποιον θα συνεργαστείτε μετά τις εκλογές;»

Η συζήτηση αυτή παρουσιάζεται συνήθως ως αυτονόητη. Στην πραγματικότητα όμως περιέχει μια θεμελιώδη αντίφαση, η οποία σπάνια επισημαίνεται.

Οι εκλογές αποτελούν από τη φύση τους μια ανταγωνιστική διαδικασία. Κάθε κόμμα επιδιώκει να πείσει όσο το δυνατόν περισσότερους πολίτες ότι οι δικές του θέσεις είναι καλύτερες από εκείνες των πολιτικών του αντιπάλων. Αναδεικνύει τις διαφορές του, προβάλλει τις προτάσεις του και προσπαθεί να αυξήσει τη δική του εκλογική επιρροή.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η απαίτηση για προεκλογικές συνεργασίες βρίσκεται εκτός της λογικής της ίδιας της εκλογικής διαδικασίας.

Εάν ο βασικός στόχος ήταν εξαρχής η συνεργασία των κομμάτων, τότε δεν θα υπήρχε λόγος να προηγηθεί μια εκλογική αναμέτρηση με έντονα ανταγωνιστικά χαρακτηριστικά. Τα κόμματα θα μπορούσαν να συμφωνήσουν σε ένα κοινό πρόγραμμα διακυβέρνησης πριν από τις εκλογές και να παρουσιαστούν ως ενιαίο πολιτικό σχήμα.

Στην πράξη όμως κάθε κόμμα προσπαθεί να αυξήσει το ποσοστό του και να διευρύνει την απήχησή του. Για τον λόγο αυτό οποιαδήποτε προεκλογική αναφορά σε πιθανές συνεργασίες μπορεί να δημιουργήσει πολιτικό κόστος.

Ιδιαίτερα για τα μικρότερα κόμματα, μια τέτοια συζήτηση συχνά οδηγεί στην εντύπωση ότι αποτελούν απλώς συμπλήρωμα ή «ουρά» κάποιου μεγαλύτερου κόμματος. Ο ψηφοφόρος εύλογα αναρωτιέται γιατί να επιλέξει το μικρότερο κόμμα εφόσον γνωρίζει εκ των προτέρων ότι θα ακολουθήσει κάποιο μεγαλύτερο.

Επομένως είναι απολύτως λογικό τα κόμματα να αποφεύγουν να ανοίγουν τέτοιες συζητήσεις πριν από την κάλπη.

Σε μια δημοκρατία, πρώτα πρέπει να μιλήσει ο λαός και μετά να ξεκινήσουν οι διαπραγματεύσεις.

Ακριβώς εδώ όμως εμφανίζεται μια δεύτερη και σημαντικότερη αντίφαση.

Το ελληνικό πολιτικό σύστημα εξακολουθεί να λειτουργεί με κανόνες που σχεδιάστηκαν για μια εποχή δικομματισμού, ενώ η πολιτική πραγματικότητα έχει πλέον μεταβληθεί σε πολυκομματική.

Για δεκαετίες η πολιτική ζωή της χώρας περιστρεφόταν γύρω από δύο μεγάλα κόμματα. Οι μονοκομματικές κυβερνήσεις αποτελούσαν τον κανόνα και οι συνεργασίες την εξαίρεση.

Σήμερα όμως η κατάσταση είναι διαφορετική. Ο πολυκερματισμός του πολιτικού συστήματος είναι πλέον μόνιμο χαρακτηριστικό της δημόσιας ζωής. Η πιθανότητα μη αυτοδύναμων κυβερνήσεων είναι πολύ μεγαλύτερη από ό,τι στο παρελθόν.

Παρόλα αυτά, το συνταγματικό πλαίσιο εξακολουθεί να προβλέπει διερευνητικές εντολές διάρκειας μόλις τριών ημερών για κάθε κόμμα.

Είναι όμως δυνατόν κόμματα που επί μήνες ή χρόνια ανταγωνίζονταν μεταξύ τους να διαμορφώσουν σοβαρές προγραμματικές συγκλίσεις μέσα σε λίγες ημέρες;

Η απάντηση είναι προφανώς αρνητική.

Οι συνεργασίες δεν χτίζονται μέσα σε τρεις ημέρες. Χρειάζονται χρόνο, πολιτική ωρίμανση, διαπραγμάτευση, προγραμματική επεξεργασία και κυρίως αφομοίωση της λαϊκής ετυμηγορίας.

Άλλωστε όταν οι πολίτες δεν δίνουν αυτοδυναμία σε κανένα κόμμα, στην πραγματικότητα στέλνουν ένα σαφές μήνυμα: ζητούν συνθέσεις, συναινέσεις και συνεργασίες.

Το ερώτημα είναι αν οι θεσμοί μας επιτρέπουν να συμβεί αυτό.

Η εμπειρία πολλών ευρωπαϊκών χωρών δείχνει ότι οι κυβερνήσεις συνεργασίας δεν αποτελούν ένδειξη πολιτικής αδυναμίας αλλά φυσικό αποτέλεσμα ενός πολυκομματικού πολιτικού συστήματος.

Στη Γερμανία, οι διαπραγματεύσεις για τον σχηματισμό κυβέρνησης συχνά διαρκούν εβδομάδες ή και μήνες. Μετά τις εκλογές του 2017 χρειάστηκαν σχεδόν έξι μήνες μέχρι να ολοκληρωθεί ο σχηματισμός κυβέρνησης.

Στην Ολλανδία, όπου οι κυβερνήσεις συνεργασίας αποτελούν πάγια πρακτική, η διαδικασία σχηματισμού κυβέρνησης μετά τις εκλογές του 2021 διήρκεσε περίπου δέκα μήνες.

Παρόμοια παραδείγματα συναντώνται στο Βέλγιο, στην Αυστρία και στις σκανδιναβικές χώρες.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις η δημοκρατία δεν κατέρρευσε. Αντίθετα, οι διαπραγματεύσεις θεωρήθηκαν μέρος της κανονικής δημοκρατικής λειτουργίας.

Στην Ελλάδα, αντίθετα, κάθε καθυστέρηση στον σχηματισμό κυβέρνησης παρουσιάζεται συχνά ως απειλή εθνικών διαστάσεων.

Η αντίληψη αυτή έχει ιστορικές ρίζες.

Για δεκαετίες το ελληνικό κράτος ήταν υπερβολικά εξαρτημένο από την ύπαρξη μιας ισχυρής κεντρικής κυβέρνησης. Χωρίς αυτήν, πολλές λειτουργίες υπολειτουργούσαν ή σταματούσαν εντελώς.

Η Ελλάδα του 2026 όμως δεν είναι η Ελλάδα του 1980.

Σήμερα υπάρχουν θεσμοί και μηχανισμοί που εξασφαλίζουν σημαντικό βαθμό θεσμικής συνέχειας.

Η Δικαιοσύνη, η Τράπεζα της Ελλάδος, οι ανεξάρτητες αρχές, οι Περιφέρειες, οι Δήμοι, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί, η δημόσια διοίκηση και πλήθος άλλων μηχανισμών εξακολουθούν να λειτουργούν ανεξάρτητα από τις πολιτικές διαπραγματεύσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη.

Το κράτος δεν σταματά να λειτουργεί επειδή δεν έχει ακόμη σχηματιστεί νέα κυβέρνηση.

Οι δημόσιες υπηρεσίες συνεχίζουν να λειτουργούν, οι θεσμοί εξακολουθούν να ασκούν τις αρμοδιότητές τους και η χώρα εξακολουθεί να εκπροσωπείται διεθνώς μέσω των προβλεπόμενων διαδικασιών.

Ακόμη και σε περιόδους υπηρεσιακών κυβερνήσεων, η διοικητική συνέχεια του κράτους διασφαλίζεται σε μεγάλο βαθμό.

Ασφαλώς η απουσία κυβέρνησης για μεγάλο χρονικό διάστημα δεν αποτελεί ιδανική κατάσταση. Η λήψη σημαντικών πολιτικών αποφάσεων καθυστερεί και ο στρατηγικός σχεδιασμός της χώρας περιορίζεται.

Όμως άλλο πράγμα η προσωρινή επιβράδυνση της πολιτικής λήψης αποφάσεων και άλλο η κατάρρευση της κρατικής λειτουργίας.

Ο φόβος της «ακυβερνησίας» χρησιμοποιείται συχνά ως πολιτικό επιχείρημα πολύ περισσότερο από όσο δικαιολογείται από τη σημερινή θεσμική πραγματικότητα.

Ίσως λοιπόν η πραγματική συζήτηση να μην είναι με ποιον θα συνεργαστεί προεκλογικά το κάθε κόμμα.

Ίσως το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν οι θεσμοί μας έχουν προσαρμοστεί στις ανάγκες ενός πολυκομματικού πολιτικού συστήματος.

Διότι αν οι πολίτες επιλέγουν με την ψήφο τους να μην αναδείξουν αυτοδύναμη κυβέρνηση, τότε η δημοκρατία οφείλει να παρέχει τον απαραίτητο χρόνο και τα κατάλληλα θεσμικά εργαλεία ώστε οι πολιτικές δυνάμεις να μπορέσουν να αναζητήσουν σοβαρές και βιώσιμες συνθέσεις.

Η Ελλάδα του δικομματισμού ανήκει πλέον στο παρελθόν.

Το ερώτημα είναι αν οι θεσμοί μας το έχουν καταλάβει.

Η ακρίβεια είναι το σύμπτωμα, η χαμένη επταετία Μητσοτάκη είναι η αιτία.

 

Η ακρίβεια αποτελεί σήμερα το μεγαλύτερο πρόβλημα για την ελληνική κοινωνία. Οι πολίτες βλέπουν καθημερινά το κόστος ζωής να εκτοξεύεται και το εισόδημά τους να αδυνατεί να ακολουθήσει. Η δημόσια συζήτηση αναλώνεται συνήθως γύρω από τις τιμές στα ράφια των σούπερ μάρκετ, τις πολυεθνικές και τα φαινόμενα αισχροκέρδειας. Όμως, όσο σημαντικά κι αν είναι αυτά, δεν αποτελούν την ουσία του προβλήματος. Η ακρίβεια δεν είναι η ασθένεια. Είναι το σύμπτωμα. Η πραγματική ασθένεια είναι τα χαμηλά εισοδήματα και η χαμηλή αγοραστική δύναμη.

Σε μια ενιαία ευρωπαϊκή αγορά με κοινό νόμισμα, οι διαφορές στις τιμές δεν αρκούν για να εξηγήσουν την καθημερινή επιβίωση-άθλο του Έλληνα εργαζόμενου. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο κοστίζουν τα αγαθά, αλλά πόσα χρήματα διαθέτει ο πολίτης για να τα αποκτήσει. Η ευημερία δεν μετριέται με το πόσο φθηνό είναι ένα προϊόν, αλλά με το πόσες ώρες εργασίας απαιτούνται για να αγοραστεί. Και εκεί ακριβώς εντοπίζεται η μεγαλύτερη ελληνική αποτυχία των τελευταίων ετών.

Τα τελευταία επτά χρόνια, η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη βρέθηκε μπροστά σε μια ιστορική συγκυρία, ίσως την πιο ευνοϊκή από την εποχή που η χώρα μπήκε στο ευρώ. Μετά την οδυνηρή περιπέτεια των μνημονίων, η Ελλάδα είχε ένα πλήρως ρυθμισμένο χρέος, ένα μαξιλάρι ασφαλείας τριάντα επτά δισεκατομμυρίων ευρώ, ανοιχτή πρόσβαση στις διεθνείς αγορές και πάνω από εξήντα δισεκατομμύρια ευρώ να εισρέουν στα ταμεία της από το Ταμείο Ανάκαμψης, το ΕΣΠΑ και άλλα ευρωπαϊκά εργαλεία. Οι συνθήκες ήταν κυριολεκτικά ιδανικές για να αλλάξει η μοίρα της χώρας.

Αντί όμως η κυβέρνηση να εκμεταλλευτεί αυτό το πρωτοφανές οικονομικό οπλοστάσιο για να οικοδομήσει ένα νέο παραγωγικό μοντέλο, δεν κατάφερε απολύτως τίποτα. Αντί να κατευθυνθούν αυτοί οι πολύτιμοι πόροι στην τεχνολογία, στην καινοτομία, στη βιομηχανική παραγωγή, στη μεταποίηση και στις εξαγωγές αγαθών υψηλής προστιθέμενης αξίας, η οικονομία επέστρεψε στις εργοστασιακές ρυθμίσεις της προ κρίσης εποχής. Η κυβέρνηση επέλεξε τον εύκολο και κοντόφθαλμο δρόμο της κατανάλωσης, των υπηρεσιών χαμηλής εξειδίκευσης και του real estate. Το αποτέλεσμα ήταν να συρρικνωθεί η παραγωγικότητα, ο Έλληνας να φτωχύνει, η χώρα να φτωχαίνει,  έχοντας συνεχώς το μεγαλύτερο έλλειμα τρεχουσών συναλλαγών μέσα στην ευρωζώνη και να παράγει θέσεις εργασίας χωρίς ουσιαστική προοπτική επαγγελματικής και εισοδηματικής εξέλιξης.

Μια οικονομία που δεν παράγει πλούτο δεν μπορεί και να μοιράσει πλούτο. Πρόκειται για έναν αμείλικτο οικονομικό κανόνα που καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να παρακάμψει με επικοινωνιακά τεχνάσματα και επιδόματα. Δυστυχώς, η ελληνική επιχειρηματικότητα συνεχίζει να λειτουργεί σε ένα περιβάλλον όπου η επένδυση αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα. Η πολυνομία, η γραφειοκρατία, η απελπιστικά αργή δικαιοσύνη και οι συνεχείς μεταβολές του φορολογικού πλαισίου πνίγουν τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Το κράτος αντιμετωπίζει μια νεοσύστατη επιχείρηση με την ίδια καχυποψία και ακαμψία που θα αντιμετώπιζε έναν μεγάλο επιχειρηματικό όμιλο, καθιστώντας την επιβίωση δυσκολότερη από την ανάπτυξη. Την ίδια στιγμή, η διαχρονική αποτυχία στο χωροταξικό και πολεοδομικό πεδίο αναγκάζει τις επιχειρήσεις να δεσμεύουν τεράστια κεφάλαια σε γη και κτίρια, αντί να επενδύουν σε εξοπλισμό, τεχνολογία και ανθρώπινο δυναμικό.

Το πολιτικό σύστημα, δυστυχώς, επιμένει να συζητά για το πώς θα μοιραστεί η υπάρχουσα, συρρικνωμένη πίτα, χωρίς να απαντά στο θεμελιώδες ερώτημα πώς θα μεγαλώσει αυτή η πίτα. Σε αυτό το τέλμα, το μοναδικό πολιτικό κόμμα που έθεσε εξαρχής με απόλυτη σαφήνεια την ανάγκη για ένα πραγματικά φιλικό προς την επιχειρηματικότητα κράτος είναι οι Δημοκράτες του Στέφανου Κασσελάκη. Είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί κανείς με άλλες πολιτικές τους θέσεις, η ανάδειξη της ανάγκης για ένα business-friendly περιβάλλον αποτελεί τη σημαντικότερη συμβολή τους στον δημόσιο διάλογο. Χρειαζόμαστε ένα κράτος που δεν θα αντιμετωπίζει τον επιχειρηματία ως ύποπτο, αλλά ως σύμμαχο στην παραγωγή πλούτου, στη δημιουργία σταθερών θέσεων εργασίας και στην αύξηση των μισθών.

Η αποτυχία της κυβέρνησης Μητσοτάκη να αξιοποιήσει αυτή την επταετία δεν είναι απλά μια χαμένη πολιτική ευκαιρία, αλλά μια ιστορική αποτυχία που θα κοστίσει ακριβά στις επόμενες γενιές. Δεν είναι καθόλου βέβαιο, ούτε καν πιθανό, ότι η χώρα θα ξαναβρεί ποτέ στο μέλλον τόσο ευνοϊκές διεθνείς και εγχώριες συγκυρίες για να αλλάξει το παραγωγικό της μοντέλο. Η πραγματική λοιπόν απάντηση στην ακρίβεια δεν είναι να γίνουν φθηνότερα όλα τα προϊόντα, αλλά να γίνει πλουσιότερη η κοινωνία. Και αυτό δεν πρόκειται να συμβεί ούτε με συνθήματα ούτε με επιδόματα φτώχειας. Θα συμβεί μόνο όταν η Ελλάδα αποφασίσει να γίνει μια χώρα που παράγει περισσότερο, εξάγει περισσότερο, επενδύει περισσότερο και ανταμείβει καλύτερα την εργασία και τη δημιουργία. Όσο κυνηγάμε τα συμπτώματα, η ασθένεια θα συνεχίσει να μας εξουθενώνει.

Επιτελικό Κράτος: Το σχέδιο Μητσοτάκη για αύξηση της διαφθοράς!

 

Η δημόσια συζήτηση γύρω από τη διαφθορά, τη διαπλοκή και τη λειτουργία του κράτους στην Ελλάδα δεν είναι ούτε καινούργια ούτε απλή. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια φαίνεται να αποκτά μια ιδιαίτερη ένταση, καθώς συσσωρεύονται γεγονότα και υποθέσεις που δημιουργούν ένα συνολικό μοτίβο προβληματισμού.

Αφετηρία αυτής της σκέψης είναι η ίδια η δομή του λεγόμενου «επιτελικού κράτους». Πρόκειται για ένα μοντέλο διακυβέρνησης που συγκεντρώνει αυξημένες αρμοδιότητες και έλεγχο στο κέντρο της εκτελεστικής εξουσίας, με στόχο —θεωρητικά— τον καλύτερο συντονισμό και την αποτελεσματικότητα. Όμως, μια τέτοια συγκέντρωση εξουσίας συνεπάγεται και αυξημένη ευθύνη. Όταν ο σχεδιασμός και η εποπτεία βρίσκονται στην κορυφή, τότε και οι αποτυχίες του συστήματος δεν μπορούν εύκολα να αποσυνδεθούν από αυτήν.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η επίκληση μιας «διαχρονικής διαφθοράς» δεν αποτελεί επιχείρημα υπέρ της σημερινής διακυβέρνησης. Αντιθέτως, η κυβέρνηση που εξελέγη το 2019 ανέλαβε με ρητή δέσμευση την ενίσχυση των θεσμών, της διαφάνειας και της δικαιοσύνης. Επτά χρόνια μετά, το βασικό ερώτημα δεν είναι τι συνέβαινε στο παρελθόν, αλλά τι άλλαξε — και αν πράγματι βελτιώθηκε η λειτουργία του κράτους.

Τα γεγονότα δείχνουν ότι αντί για περιορισμό των παθογενειών, παρατηρείται συσσώρευση υποθέσεων που αφορούν τη λειτουργία της εξουσίας: από τη διαχείριση ευρωπαϊκών κονδυλίων έως το σκάνδαλο των υποκλοπών. Σε αυτό το πλαίσιο, η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ αποκτά ιδιαίτερη σημασία, όχι μόνο για το περιεχόμενό της αλλά και για το πώς αποκαλύφθηκε.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η διερεύνηση δεν ξεκίνησε από την ελληνική δικαιοσύνη, αλλά από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία αυτός που εντόπισε και άρχισε να ερευνά πιθανές παρατυπίες στη διαχείριση επιδοτήσεων. Και μέχρι σήμερα, η ίδια αυτή αρχή είναι που συνεχίζει να καθορίζει την πορεία της έρευνας.

Αυτό δημιουργεί ένα εύλογο και ουσιαστικό ερώτημα: γιατί δεν υπήρξε αντίστοιχη πρωτοβουλία από την ελληνική δικαιοσύνη; Ακόμη και αν αρχικά δεν υπήρχε γνώση, μετά τη δημοσιοποίηση της υπόθεσης θα ανέμενε κανείς μια ενεργή, αυτόνομη διερεύνηση σε εθνικό επίπεδο. Αντίθετα, η εικόνα που διαμορφώνεται είναι ότι η εξέλιξη της υπόθεσης εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από την ευρωπαϊκή διαδικασία, με την εγχώρια δικαιοσύνη να ακολουθεί και όχι να προηγείται.

Η παρατήρηση αυτή δεν είναι απλώς τεχνική. Ενισχύει μια βαθύτερη δυσπιστία: ότι οι θεσμοί στο εσωτερικό της χώρας δεν λειτουργούν με την απαιτούμενη ανεξαρτησία και αποφασιστικότητα σε υποθέσεις μεγάλης σημασίας. Όταν η πρωτοβουλία για τη διερεύνηση σοβαρών υποθέσεων προέρχεται από εξωτερικούς θεσμούς, τότε τίθεται ζήτημα αποτελεσματικότητας του ίδιου του εθνικού συστήματος ελέγχου.

Το ίδιο μοτίβο παρατηρείται και σε άλλες περιπτώσεις, όπως το σκάνδαλο των υποκλοπών ή μεγάλες υποθέσεις που καθυστερούν να οδηγηθούν σε πλήρη απόδοση ευθυνών. Έτσι διαμορφώνεται μια συνολική εικόνα: ένα σύστημα στο οποίο η λογοδοσία δυσκολεύεται να φτάσει στα ανώτερα επίπεδα εξουσίας.

Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται και η βασική κριτική προς το μοντέλο διακυβέρνησης. Το «επιτελικό κράτος» σχεδιάστηκε ως ένα συγκεντρωτικό σύστημα, όπου η εξουσία και ο έλεγχος συγκλίνουν στην κορυφή. Όμως, εκ του αποτελέσματος, το μοντέλο αυτό δεν φαίνεται να περιόρισε τα φαινόμενα διαφθοράς. Αντιθέτως, η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από τη διόγκωση υποθέσεων που σχετίζονται με τη λειτουργία της εξουσίας.

Αυτό οδηγεί σε ένα κρίσιμο συμπέρασμα: όταν ένα σύστημα σχεδιάζεται με στόχο τον έλεγχο και την αποτελεσματικότητα, αλλά καταλήγει να συνοδεύεται από αυξημένα σκάνδαλα και μειωμένη εμπιστοσύνη στους θεσμούς, τότε πρόκειται για αποτυχία του ίδιου του μοντέλου. Και η ευθύνη για αυτή την αποτυχία δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από εκείνον που το σχεδίασε και το εφάρμοσε.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι και το ζήτημα της διαχείρισης των ευρωπαϊκών κονδυλίων, όπως αυτά του Ταμείου Ανάκαμψης. Η συγκέντρωση μεγάλων οικονομικών πόρων σε ένα περιβάλλον όπου αμφισβητείται η θεσμική λογοδοσία εντείνει τον προβληματισμό για το πώς κατανέμονται και ποιοι τελικά ωφελούνται.

Τέλος, αξίζει να επισημανθεί και κάτι ακόμη: όλο αυτό το διάστημα η χώρα διοικήθηκε από μια ισχυρή μονοκομματική κυβέρνηση, με πλήρη κοινοβουλευτική άνεση. Παρ’ όλα αυτά, δεν αποτράπηκαν τα φαινόμενα που περιγράφονται. Αντίθετα, η απουσία ουσιαστικών εσωτερικών ισορροπιών φαίνεται να συνέβαλε στη διόγκωσή τους. Όταν η εξουσία δεν ελέγχεται επαρκώς, και ιδιαίτερα όταν συγκεντρώνεται σε ένα κέντρο χωρίς αντίβαρα, τότε αυξάνεται ο κίνδυνος αυθαιρεσίας και αδιαφάνειας.

Αυτό οδηγεί σε ένα ευρύτερο συμπέρασμα για τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος: η ύπαρξη ισχυρών μονοκομματικών κυβερνήσεων δεν αποτελεί εγγύηση σταθερότητας ή διαφάνειας. Αντιθέτως, η ανάγκη για συνεργασίες και ισορροπίες μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός εσωτερικού ελέγχου της εξουσίας. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η λογοδοσία ενισχύεται και η συγκέντρωση ισχύος περιορίζεται.

Τελικά, το ζήτημα δεν είναι μόνο η ύπαρξη μεμονωμένων σκανδάλων. Είναι το συνολικό αποτέλεσμα ενός μοντέλου διακυβέρνησης που, αντί να ενισχύσει τη διαφάνεια και τη λειτουργία των θεσμών —όπως είχε υποσχεθεί— φαίνεται να έχει οδηγήσει σε μεγαλύτερη συγκέντρωση εξουσίας και σε ενίσχυση της δυσπιστίας. Και αυτό αποτελεί τη σοβαρότερη κριτική: ότι το ίδιο το σύστημα, έτσι όπως σχεδιάστηκε και εφαρμόστηκε, δεν περιόρισε τη διαφθορά, αλλά συνέβαλε στη διόγκωσή της.