ΙΡΑΝ Κενό Εξουσίας.

 

Το μεγαλύτερο πρόβλημα με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, όταν αυτά επιβιώνουν για πολλές δεκαετίες, δεν είναι η στιγμή της πτώσης τους. Η πτώση, όσο δραματική κι αν είναι, μπορεί να μοιάζει σαν «κάθαρση» για μια κοινωνία που έχει ζήσει καταπίεση, αυθαιρεσία και βία. Το πραγματικό πρόβλημα ξεκινά αμέσως μετά: στη διαδοχή και στη δυνατότητα του κράτους να συνεχίσει να λειτουργεί χωρίς να διαλυθεί.

Τα μακρόβια αυταρχικά ή θεοκρατικά συστήματα δεν καταπιέζουν μόνο. Διαμορφώνουν και το πεδίο έτσι ώστε να μην υπάρχει εναλλακτική. Με τα χρόνια εξουδετερώνουν την οργανωμένη αντιπολίτευση: όχι μόνο με συλλήψεις και φόβο, αλλά με την αποσύνθεση των δικτύων, την εξορία στελεχών, τη διάλυση κοινωνικών οργανώσεων, την απουσία θεσμικής εμπειρίας. Ακόμα και όταν υπάρχουν αντιδράσεις, αυτές συχνά είναι αποσπασματικές, τοπικές, μεμονωμένες. Δεν συγκροτούν ένα σώμα ικανό να αναλάβει τη διακυβέρνηση και να πείσει ότι μπορεί να κρατήσει τη χώρα ενωμένη.

Γι’ αυτό, όταν πέφτει ένα τέτοιο σύστημα, δημιουργείται κενό. Και το κενό δεν είναι απλώς πολιτικό — δεν είναι μόνο το ερώτημα «ποιος κυβερνά». Είναι πρωτίστως το ερώτημα της βίας και της εντολής. Όσο υπάρχει το ολοκληρωτικό καθεστώς, ο έλεγχος των μηχανισμών εξαναγκασμού (στρατός, αστυνομία, υπηρεσίες, παραστρατιωτικά δίκτυα) είναι συγκεντρωτικός. Όταν όμως η κορυφή αποδυναμωθεί ή καταρρεύσει, ο έλεγχος αυτός μπορεί να πάψει να είναι ενιαίος. Τότε, το πραγματικό διακύβευμα γίνεται: ποιος θα δίνει εντολές αύριο το πρωί; ποιος θα ελέγχει τις μονάδες που έχουν πραγματική ισχύ; ποιος θα διασφαλίσει ότι οι ένοπλοι δεν θα μετατραπούν σε ιδιωτικούς στρατούς;

Αν δεν υπάρχει μια νομιμοποιημένη πολιτική αρχή που να αναλάβει άμεσα τη συνέχεια, εμφανίζονται πολλαπλά κέντρα ισχύος. Συνήθως βλέπουμε τρία πράγματα να συμβαίνουν μαζί: (α) το “βαθύ κράτος” προσπαθεί να διατηρήσει τον έλεγχο με τους δικούς του όρους, (β) μια κατακερματισμένη αντιπολίτευση δεν μπορεί να επιβληθεί ως ενιαία λύση, και (γ) τοπικοί ισχυροί —ομάδες, φατρίες, περιφερειακά δίκτυα— γεμίζουν το κενό. Σε κράτη με εθνοτικές/πολιτισμικές πολυπλοκότητες, αυτό μπορεί να γίνει εκρηκτικό: κάθε περιοχή αρχίζει να οργανώνεται γύρω από τη δική της δύναμη, τη δική της ασφάλεια, τους δικούς της πόρους.

Το έχουμε δει να συμβαίνει σε διάφορες μορφές. Όταν η «επόμενη μέρα» δεν έχει σχεδιαστεί, όταν δεν υπάρχει ένας στοιχειώδης μεταβατικός χάρτης, η χώρα μπορεί να οδηγηθεί σε παρατεταμένη αστάθεια, εμφύλιους ανταγωνισμούς, διάλυση της κρατικής ικανότητας και ανθρωπιστικές τραγωδίες. Και πολλές φορές, το τελικό αποτέλεσμα δεν είναι η δημοκρατία, αλλά μια νέα μορφή αυταρχισμού — ίσως πιο στρατιωτικοποιημένη, ίσως πιο κυνική, με άλλο πρόσωπο αλλά με παρόμοιες πρακτικές.

Η περίπτωση του Ιράν, κατά τη γνώμη μου, ενσωματώνει όλα τα ρίσκα. Πρόκειται για μια χώρα πολυεθνική, πολυπολιτισμική, γεωπολιτικά κρίσιμη. Ένα θεοκρατικό καθεστώς που έχει κυβερνήσει επί δεκαετίες έχει φροντίσει ακριβώς για αυτό: να μην υπάρχει μια ενιαία, συγκροτημένη δημοκρατική αντιπολίτευση, ικανή να αναλάβει την εξουσία και να συνεχίσει το κράτος με ομαλότητα. Ακόμα και αν υπάρχουν εστίες αντίστασης, αυτές είναι συχνά αποσπασματικές ή διασπασμένες ως προς το σχέδιο, το πρόσωπο, τη στρατηγική, τη νομιμοποίηση.

Είμαι ξεκάθαρα κατά των θεοκρατικών καθεστώτων. Τα θεωρώ εξαιρετικά δογματικά και απόλυτα αυταρχικά, ακριβώς επειδή στηρίζονται σε μια «υπέρτερη» νομιμοποίηση: δεν ζητούν απλώς πολιτική υπακοή, αντιμετωπίζουν τη διαφωνία ως βλασφημία ή ως απειλή κατά της ίδιας της “τάξης του κόσμου”. Αυτό τα κάνει και πιο σκληρά απέναντι στην αντιπολίτευση και πιο άκαμπτα στην προσαρμογή.

Αλλά ακόμα κι αν δεχθούμε ότι η αποδυνάμωση ή η αποκοπή της κορυφής ενός τέτοιου συστήματος είναι θεμιτός στόχος, αυτό δεν ισοδυναμεί με «λύση». Το να «κόψεις το κεφάλι» δεν εξαφανίζει το παρακράτος, τους μηχανισμούς, τις υπηρεσίες, τα δίκτυα συμφερόντων, ούτε την κουλτούρα επιβολής. Αντιθέτως, μπορεί να ανοίξει τον δρόμο σε ανταγωνισμό διαδόχων, σε συγκρούσεις μεταξύ των ίδιων των πυλώνων του συστήματος, ή σε μια βίαιη αναμέτρηση πολλών κέντρων ισχύος.

Γι’ αυτό λέω ότι η “σωστή” κίνηση —αν πράγματι στόχος είναι η δημοκρατική μετάβαση— θα έπρεπε να συνοδεύεται από οργάνωση της επόμενης μέρας. Ένα στοιχειώδες μεταβατικό σχέδιο: προσωρινές εγγυήσεις δικαιωμάτων, ένας προσωρινός πολιτικός χάρτης, χρονοδιάγραμμα για εκλογές, ελάχιστη ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, μηχανισμός δημόσιας διοίκησης που να συνεχίσει να λειτουργεί. Και πάνω από όλα: ένας τρόπος να περάσει ο έλεγχος των μηχανισμών ασφαλείας σε μια νομιμοποιημένη πολιτική αρχή, ώστε να μη μετατραπεί η χώρα σε πεδίο ανταγωνιστικών ένοπλων δυνάμεων.

Το πρόβλημα είναι ότι όλα αυτά προϋποθέτουν κάτι που στα ολοκληρωτικά καθεστώτα σπανίζει: μια οργανωμένη δημοκρατική αντιπολίτευση με επάρκεια, ενότητα και σχέδιο. Όταν αυτό δεν υπάρχει, η μετάβαση κινδυνεύει να γίνει βίαιη, κατακερματισμένη και παρατεταμένη.

Έτσι, ο φόβος μου για το Ιράν δεν είναι απλώς ότι θα πέσει ή θα αποδυναμωθεί η θεοκρατία. Ο φόβος μου είναι ότι, χωρίς συγκροτημένη κοσμική συνέχεια, το κενό μπορεί να γεμίσει από φατρίες, τοπικές εξουσίες και ανταγωνισμούς που θα οδηγήσουν σε εμφύλιους παραγκωνισμούς, πιθανώς σε εμφύλιες συγκρούσεις, με τραγικές συνέπειες για την κοινωνία και για την κρατική συνοχή.

Με άλλα λόγια: το κρίσιμο δεν είναι μόνο να φύγουν οι μουλάδες. Είναι τι έρχεται μετά. Αν η απάντηση είναι «τίποτα οργανωμένο», τότε η πτώση μπορεί να μετατραπεί όχι σε λύτρωση, αλλά σε χάος — και το χάος, δυστυχώς, συχνά γεννά τον επόμενο αυταρχισμό.

20% στην Ελλαδα 80% στη Chevron

 

Πάλι τα ίδια. Με φανφάρες, τίτλους περί «εθνικού θριάμβου», και τηλεοπτικά χαμόγελα για μια “μεγάλη επιτυχία”. Μόνο που αυτή τη φορά το “κατόρθωμα” δεν είναι μια ανακάλυψη, δεν είναι μια τεχνολογική υπέρβαση, δεν είναι ένα έργο που σχεδιάστηκε, στηρίχθηκε, υλοποιήθηκε από εμάς. Είναι μια συμφωνία παραχώρησης. Μια υπογραφή. Ένα «ελάτε εσείς να το κάνετε, γιατί εμείς δεν μπορούμε».

Και το λέω ωμά: δεν μπορώ να νιώσω υπερήφανος που θα έρθει μια αμερικανική πολυεθνική — η Chevron σήμερα, αύριο ίσως η Exxon Mobil — να αντλήσει (υποθετικά πάντα) τον φυσικό πλούτο της χώρας μου, επειδή η χώρα μου δεν έχει την ικανότητα να τον αξιοποιήσει. Αυτό δεν είναι εθνικό επίτευγμα. Είναι εθνική παραδοχή αδυναμίας.

Ας το ξεκαθαρίσουμε: οι πολυεθνικές δεν έρχονται για να “βοηθήσουν” την Ελλάδα. Δεν είναι φιλανθρωπικά ιδρύματα. Είναι μηχανές κέρδους. Στον καπιταλισμό, όποιος αναλαμβάνει το ρίσκο — και κυρίως όποιος έχει το κεφάλαιο, τον εξοπλισμό και το know-how — παίρνει και το μεγάλο κέρδος. Το “ρίσκο” που επικαλούνται δεν είναι ηθικό άλλοθι. Είναι επιχειρηματικό εισιτήριο για υπερκέρδη.

Και τότε ακούς το παραμύθι: «η Ελλάδα θα πάρει 20% επί των κερδών». Δηλαδή, όταν η εταιρεία αποφασίσει ότι έχει κέρδη. Και όποιος έχει στοιχειώδη επαφή με το πώς λειτουργούν αυτές οι δομές, ξέρει τι σημαίνει αυτό: κόστη, αποσβέσεις, ενδοομιλικές χρεώσεις, υπηρεσίες από θυγατρικές, “τεχνικά” έξοδα, λογιστικές ακροβασίες. Πόσο εύκολο είναι να εμφανίζονται «επενδύσεις» για χρόνια και τα καθαρά κέρδη να είναι ελάχιστα. Και μετά, εμείς να χειροκροτάμε για το δικαίωμα να πάρουμε ένα ποσοστό από κάτι που στο τέλος μπορεί να μην υφίσταται ούτε στα χαρτιά.

Μας λένε επίσης για royalties, για τέλη, για “ανταποδοτικά”. Και μπορεί να υπάρχουν. Αλλά το κεντρικό θέμα δεν αλλάζει: ο βασικός πλούτος, η κύρια αξία, το πραγματικό κέρδος, θα κατευθυνθεί εκεί που είναι η δύναμη: στον operator. Στο κεφάλαιο. Στην πολυεθνική. Και εμείς θα μένουμε με ένα κλάσμα — ενώ θα έχει παρουσιαστεί ως “εθνική σωτηρία”.

Το χειρότερο δεν είναι καν η οικονομική ανισορροπία. Το χειρότερο είναι το πολιτισμικό και πολιτικό αυτοεξευτελιστικό υπόστρωμα: το να παρουσιάζεται ως “υπερηφάνεια” το γεγονός ότι δεν μπορούμε μόνοι μας. Ότι παραχωρούμε χώρο, δικαιώματα, και προσδοκίες, σε τρίτους. Ότι η χώρα έχει καταντήσει να μην μπορεί να σχεδιάσει, να επενδύσει, να χτίσει δυνατότητα, να παράξει σοβαρό έργο — κι αντί γι’ αυτό πανηγυρίζει επειδή “ήρθαν οι μεγάλοι”.

Και ναι, υπάρχει και η γεωπολιτική διάσταση. «Θα μας στηρίξουν οι ΗΠΑ μέσω των εταιρειών τους», αφήνεται να εννοηθεί. Δηλαδή τι; Ότι πρέπει να νιώθουμε ασφαλείς επειδή μια υπερδύναμη έχει οικονομικό συμφέρον στην περιοχή; Και αν αύριο οι ισορροπίες αλλάξουν; Αν το συμφέρον τους μετακινηθεί; Αν κάνουν ένα “deal” αλλού; Τι θα μείνει σε μας; Θα μείνει πάλι η ίδια εξάρτηση, με άλλο περιτύλιγμα.

Κι εδώ έρχεται η πιο πικρή σύγκριση. Ο γείτονας, η Τουρκία, επένδυσε χρόνια — με κόστος, με σχέδιο, με επιμονή — για να αποκτήσει δικές της δυνατότητες: σεισμικές έρευνες, πλοία, γεωτρήσεις, τεχνογνωσία. Μπορεί να διαφωνεί κανείς με την πολιτική της, αλλά δεν μπορεί να αγνοήσει ότι προσπάθησε να χτίσει ισχύ. Εμείς, αντί να χτίσουμε ικανότητα, χτίζουμε αφήγημα. Χτίζουμε τηλεοπτική “επιτυχία”. Χτίζουμε εθνική αυταπάτη.

Και έτσι φτάνουμε στο τελικό, άβολο συμπέρασμα: δεν είναι επιτυχία να καμαρώνεις για τα κέρδη άλλων. Δεν είναι εθνικός θρίαμβος να πανηγυρίζεις επειδή κάποιος ξένος θα εκμεταλλευτεί τον δικό σου πλούτο. Εθνικός θρίαμβος θα ήταν να μπορείς να αξιοποιείς τους πόρους σου με τρόπο που να χτίζει αυτάρκεια, τεχνογνωσία, βιομηχανία, στρατηγική ισχύ — και να κρατάς την κύρια αξία μέσα στη χώρα.

Αντί γι’ αυτό, μάθαμε να βαφτίζουμε την παραχώρηση ως “ανάπτυξη”. Να βαφτίζουμε την εξάρτηση ως “συμμαχία”. Να βαφτίζουμε την αδυναμία ως “ρεαλισμό”. Και να χειροκροτάμε — όχι για τη δική μας πρόοδο — αλλά για την είσοδο των πολυεθνικών, σαν να είναι δικό μας τρόπαιο.

Ίσως ήρθε η ώρα να πούμε την αλήθεια χωρίς σάλτσες: το να μην μπορεί μια χώρα να αξιοποιήσει τους πλουτοπαραγωγικούς της πόρους χωρίς μεσάζοντες δεν είναι επιτυχία. Είναι ένδειξη μικρότητας. Και όσο συνεχίζουμε να πανηγυρίζουμε γι’ αυτό, τόσο θα διαιωνίζουμε ακριβώς το πρόβλημα που υποτίθεται ότι θέλουμε να λύσουμε.